دارم . به كلى بر خلاف پطركبير پادشاه معظم روسيه بود كه تاريخ آن را شبها مىخوانم كه او ميل داشت عاقل‌ترين ملت روسيه خودش باشد ، مشروط بر اين‌كه تمام ملت او هم فاضل و كامل باشند و او به قدر شأن و جلالت ظاهرى كه داشت مايل [ بود كه ] علما و فضلا هم برترى داشته باشد . ملت خود را تربيت مىكرد و خودش بهتر از آنها تحصيل مىكرد . ناصر الدين شاه فقط ميل داشت كه شخص خودش دارا باشد ، خواه ملت او و رعيت او ترقى بكند و علم بياموزد يا نياموزد ، اين عيب او ايران را پايمال كرد ، و الّا در مدت پنجاه سال سلطنت به آن استقلال كه احدى نخواهد ديد ممكن بود هزار قسم رعيت او تربيت شود و ترقى كند كه حوصلهء انسانى از تصور آن خارج باشد . مثلا ميل داشت خودش خوب تيراندازى باشد ، ديگر اگر مىدانست فلان‌كس هم خوب ماهر است يا ميل دارد خوب بياموزد دشمن مىداشت و حتى المقدور نمىگذاشت . اگر بر سبيل صحبت تعريف مىكردند امروز جلال الملك يا فخر الملك خوب اسب تاخت و خوب تفنگ انداخت از شدت حقد و حسد تا دو روز با آن شخص متكلم نمىشد . اين بود هركس داراى علم و هنرى بود پنهان مىداشت و شاه خودش را مطلع در فنون و علوم مىدانست و هيچ‌وقت راضى نبود بگويند كسى زبان فرانسه مىداند ، يا نقاشى بلد است ، يا نقشه خوب مىكشد . اين بخل و حسد غالب شده نگذاشت آن اعجوبهء روزگار و پطركبير ايران ما كارى از پيش برده ملت ايران را از اين مذلت و پريشانى و احتياج بيرون بياورد . سكتهء امير خان سردار عصر افخم الدوله و محمد حسن ميرزا آمدند . عيادت خانهء امير خان سردار رفتيم . بيچاره سكتهء ناقص كرده « 1 » از طرف چپ بىحس شده . اطباء اطمينان مىدادند خوب خواهد شد . اما مشكل است مرض استرخا به اين زودى خوب شود . اين يك نفر در ميان شاهزادگان برترى داشت ، از هر جهت آسوده و راحت بود ، به كار دولت و ملت هم خوب مىخورد ، مايه داشت ، محترم و مكرم شده بود ، جنسا هم رشيد و صاحب عرضه و قابليت بود . دور نيست اگر چندى مرض طول بكشد سردار كل روى كار بيايد . از آنجا خانهء تاج الدين ميرزا رفتيم كه در يك عرض واقع است . ملك‌آرا هم آمد . صبح مىروند ، فقط شعاع الدين ميرزا همراه است . از غصه كه چرا نرفتم تمامش در

--> ( 1 ) - اين مرض و اين سكته تمام ساختگى بود . فقط براى بقاى خود و تقرب خود و استقرار شغل خود اين تهيه را نمود كه بواسطهء همان مستقل و آسوده شود . ( حاشيه )